Johannes 1:1

De Tekst

"In het begin was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God." Johannes opent zijn evangelie niet met een geboorte, een stamboom of een woestijnstem, maar met een blik die teruggaat tot voor er iets bestond. Hij laat ons stilstaan bij wie er al was toen er nog niets was: het Woord, bij God en zelf God.

De Kern

Drie keer "was". Drie keer een werkwoord dat geen begin kent, geen wording aankondigt, maar zijn vasthoudt. Het Woord werd niet, het was. En dan die drievoudige beweging: het Woord bestond, het Woord was gericht naar God toe, het Woord was God. Johannes durft hier iets te zeggen wat de taal nauwelijks kan dragen. Hij plaatst het Woord tegelijk naast God en in God. Dichtbij genoeg om onderscheiden te worden, één genoeg om niet als tweede god te tellen. Wie hier te snel doorheen leest, mist waar alles op rust: de God die zich straks in Jezus laat zien, was nooit een eenzame monade. Er was altijd al gerichtheid, altijd al relatie binnen God zelf.

De Rode Draad

"In het begin" laat de lezer onmiddellijk terugbladeren naar Genesis 1. Johannes wil dat. Daar sprak God en het werd. Hier ontdekken we wie dat sprekende was: het Woord zelf, persoonlijk, betrokken bij elke "en God zei". De schepping krijgt opeens een gezicht. En verderop in dit hoofdstuk wordt het Woord vlees, kruipt in de tijd, laat zich aanraken. De boog van de Schrift loopt dus niet van een verre God die af en toe ingrijpt naar een nabije God in Jezus, maar van een God die vanaf het eerste woord al sprekend, betrokken, gericht op zijn schepping bezig was. Het kerstverhaal begint niet in Bethlehem. Het begint voor de tijd.

De Spiegel

Wat doet dit met jou, vanmorgen, met je koffie? Misschien meer dan je denkt. Wij leven alsof wijzelf het beginpunt zijn, alsof onze plannen, onze zorgen, ons werk de eerste werkelijkheid vormen waaromheen God zich enigszins moet schikken. Johannes zet dat in één zin recht. Er was iets, Iemand, voordat jij er was, voordat je problemen er waren, voordat de wereld zoals jij die kent vorm kreeg. Dat ontneemt je niet je betekenis, maar het haalt je wel van de troon. En het biedt iets dat geruststelt: de God tot wie je bidt is niet uit nood ontstaan, niet bedacht om gaten te vullen. Hij was er. Hij is er. Hij blijft.

Het Detail

Let op die middelste zinsnede: "het Woord was bij God." Het Griekse voorzetsel daar betekent meer dan naast. Het suggereert gerichtheid, een gezicht naar God toe gekeerd. Stel je twee personen voor die elkaar aankijken, niet toevallig in dezelfde ruimte, maar in gesprek, in liefde naar elkaar gekeerd. Dat is de positie van het Woord vanaf het begin. Voor de schepping er was, was er al deze blik. Geen God die alleen in zichzelf rust, maar God in wie liefde altijd al beweging was. Hier ligt, lang voordat iemand het woord drie-eenheid uitsprak, het zaad ervan. En hier ligt ook waarom liefde geen toevoeging is aan wie God is, maar zijn diepste wezen.

Context

Johannes schrijft vermoedelijk laat in de eerste eeuw, in een wereld waar Joodse synagogen en Griekse filosofische kringen elkaar raakten. Het woord logos klonk bij Grieken als het rationele principe achter de kosmos, een onpersoonlijke ordening. Bij Joden klonk het als het scheppende, sprekende woord van JHWH, het dabar waardoor hemel en aarde ontstonden. Johannes pakt beide klanken op en breekt ze open. Logos is geen principe en geen kracht. Logos is een Iemand. En die Iemand is geen halfgod, geen tussenwezen zoals de gnostieken later zouden bedenken, maar God zelf. Voor zijn lezers, gewend aan keizerverering en filosofische speculaties, was dit een aardverschuiving.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon hier is het Woord, en dus uiteindelijk Christus. Maar wat opvalt is hoe Johannes hem introduceert: zonder dramatiek, zonder hemelse strijdtoneeluitleg. Hij was. Punt. En hij was bij God. Punt. En hij was God. Punt. De Christus die straks moe bij een put gaat zitten, die huilt bij een graf, die bloedt aan een paal, is dezelfde die voor alle tijden in het hart van God was. Dat is geen losse informatie. Het betekent dat als je naar Jezus kijkt, je naar het hart van God kijkt. Niet naar een afgevaardigde, niet naar een goed mens die God representeert. Naar God zelf, vlees geworden, wandelend op stoffige wegen.

Reflectie

Wat verandert er in je gebed wanneer je beseft dat de God tot wie je spreekt nooit alleen is geweest, maar altijd al liefde-in-gerichtheid was?

Waar in jouw leven leef je alsof jij het beginpunt bent, en wat zou er gebeuren als je de eerste zin van Johannes serieus zou nemen?