Psalmen 23

De Tekst

David tekent zichzelf als schaap en de HEERE als zijn herder. Hij wordt geleid naar water en weide, door donkere dalen, langs vijanden die toekijken terwijl God de tafel dekt. De psalm eindigt in het huis van de HEERE, voor altijd. Zes verzen waarin de stem van een man klinkt die weet hoe het is om buiten te slapen, en die weet hoe het is om binnen te worden gehaald.

De Kern

Wat deze psalm zegt is bijna te simpel om uit te houden: God zorgt. Niet abstract, niet vanaf afstand, maar als iemand die meeloopt, voorgaat, opzoekt, terughaalt. De kern is niet dat het leven van de gelovige zonder dal verloopt, want het dal staat er nadrukkelijk in, maar dat de gelovige er niet alleen doorheen gaat. David zegt niet: ik vrees geen kwaad omdat er geen kwaad is. Hij zegt: ik vrees geen kwaad, want U bent met mij. Dat verschil is enorm. Het is het verschil tussen ontkenning en vertrouwen, tussen een ideologie van succes en een theologie van aanwezigheid.

De Rode Draad

De herder is een beeld dat door de hele Schrift heen meereist. Mozes hoedde schapen voordat hij een volk leidde. David werd weggehaald bij de kudde om koning te worden. De profeten klagen over slechte herders die zichzelf weiden in plaats van de schapen, Ezechiël 34 is daar het scherpst in, en kondigen aan dat God zelf herder zal worden. Eeuwen later staat Jezus op en zegt: Ik ben de goede herder. De goede herder geeft zijn leven voor de schapen. Daarmee wordt Psalm 23 niet ingehaald maar voltooid. De stok en de staf van David worden in het Nieuwe Testament een kruis, en juist door dat kruis blijkt dat de herder de schapen niet alleen leidt maar voor hen sterft.

De Spiegel

De psalm legt iets bloot wat we liever verbergen: dat we geleid willen worden, dat we het niet zelf redden, dat we eigenlijk schapen zijn. In een cultuur waarin autonomie de hoogste waarde is, schuurt dat. We willen liever de herder zijn dan het schaap. We willen zelf onze tafel dekken, ook als de vijanden toekijken. Maar de psalm vraagt iets anders. Hij vraagt of je durft te erkennen dat je gemist hebt wat je nodig had toen je het zelf probeerde te regelen, dat je doodmoe bent geworden van het zelf zoeken naar water, dat je angst werkelijk angst is en geen ongemak. Pas als je dat toegeeft, krijgt zin twee betekenis: mij ontbreekt niets.

Context

David schrijft niet vanuit een studeerkamer. Hij heeft als jongen schapen gehoed in het heuvelland rond Bethlehem, een ruig gebied waar de vegetatie schaars is en water zeldzaam. Een herder daar liep dagen achtereen met zijn kudde, sliep buiten, hield wacht tegen wolven, beren en leeuwen. De donkere dalen waren echte ravijnen, smalle kloven waar struikrovers zich verstopten en waar een schaap dat van de groep raakte verloren was. De tafel in het aangezicht van vijanden roept een ander beeld op: dat van een nomadische gastheer die een gast onder zijn dak neemt en daarmee verantwoordelijk wordt voor diens veiligheid, zelfs als buiten de vijand wacht. De gast eet rustig terwijl de gastheer de wacht houdt.

Het Detail

Dat ene zinnetje, U zalft mijn hoofd met olie, lijkt poëtische versiering, maar voor de eerste hoorders was het herkenbaar dagelijks werk. Een herder bekeek elke avond zijn schapen wanneer ze terugkeerden naar de kooi. Wonden van takken en stenen, insecten die zich in de neus en oren probeerden te nestelen, hij zag het en behandelde het met olie. Olie werd gebruikt om wonden te helen en ongedierte te weren. Het beeld is dus niet dat van een koninklijke zalving in een paleis, maar van een herder die bij het vallen van de avond rustig elk schaap onderzoekt en verzorgt. God die jouw kleine wonden ziet, ook die niemand anders opmerkt, en olie aanbrengt waar nodig.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon van deze psalm is niet David. Het is de HEERE. En wat opvalt aan deze God is hoe weinig spectaculair Hij optreedt. Er is geen vuur uit de hemel, geen splitsing van een zee, geen donder op een berg. Hij leidt, laat rusten, gaat mee, troost, dekt een tafel, zalft, vult een beker. Dat zijn handelingen van nabijheid, niet van vertoon. David, die als koning de God van legers had leren kennen, kiest hier het meest intieme beeld dat hij kent. Hij beschrijft God niet als generaal of rechter, maar als iemand die zijn werk doet zonder publiek. De grootheid van deze God blijkt juist uit zijn bereidheid om zich klein te maken tot de maat van een schaap.

De Intertekst

Twee teksten dringen zich op. Ezechiël 34, waar God zelf belooft herder te worden omdat de leiders van Israël gefaald hebben: Ik zal het verlorene zoeken, het verdrevene terughalen, het gebrokene verbinden. Die belofte staat als een belofte over Psalm 23 heen, alsof Ezechiël zegt: wat David persoonlijk beleed, zal God voor zijn hele volk doen. En dan Johannes 10, waar Jezus die belofte naar zich toe trekt: Ik ben de goede herder. De cirkel sluit zich daar. De God die David Herder noemde, kreeg een gezicht in Jezus. Het beeld van Psalm 23 is geen vroom plaatje, maar een profetisch silhouet dat eeuwen later inkleurt wordt.

Het Profiel

De eerste hoorders waren mensen die de geuren van de psalm kenden. Schapen, lanoline, vuur, brood, olie. Ze wisten wat het was om afhankelijk te zijn van regenval, van een gastheer, van een koning. Voor hen was de herder geen romantisch beeld maar een sociale realiteit waar leven en dood vanaf hingen. Wanneer ze deze psalm zongen, hoorden ze niet alleen troost maar ook een politieke claim: de HEERE is mijn Herder, niet de farao, niet de koning van Babel, niet eens de koning in Jeruzalem. Het is een belijdenis van wie er werkelijk regeert. Voor een volk dat steeds opnieuw onder vreemde heersers leefde, was dat geen klein woord.

De Vraag

Maar wat dan met het dal waar God niet bleek mee te gaan? Met de schapen die wel verscheurd werden, met de gelovigen die in kampen stierven, met het kind dat in het ziekenhuis niet thuiskwam? De psalm belooft niet dat het dal kort is of dat het altijd uitloopt op groene weiden in dit leven. Hij belooft alleen aanwezigheid. Soms is dat genoeg, vaak voelt het niet zo. Het is eerlijk om te zeggen dat deze psalm niet alles oplost. Hij verklaart het kwaad niet, hij verklaart de stilte van God niet. Hij legt alleen, koppig en hardnekkig, één hand vast: U bent met mij. Soms moet je het daar mee doen, en soms blijkt dat, achteraf, alles te zijn geweest.

Reflectie

Waar in je leven probeer je nog steeds zelf de herder te zijn, en wat zou het betekenen om dat los te laten?

Welk donker dal loop je nu door, en kun je benoemen waar je God niet meer voelt zonder Hem daarmee weg te denken?

Als je terugkijkt, waar zie je achteraf de stille zorg van de herder die je op het moment zelf miste?