Romeinen 13

De Tekst

Paulus opent met de oproep om je te onderwerpen aan de overheid, omdat alle gezag van God komt. Wie kwaad doet hoeft de overheid te vrezen, wie goed doet niet. Daarna verschuift het naar de schulden die je hebt: belasting, eer, en bovenal de blijvende schuld van de liefde, die de wet vervult. Het hoofdstuk eindigt met urgentie: het is hoog tijd om wakker te worden, de werken van de duisternis af te leggen en Christus aan te doen.

De Kern

De ethiek van Romeinen 13 staat of valt met één gedachte: christenen leven in twee tijden tegelijk. De nacht is bijna voorbij, de dag breekt aan, en juist daarom doet wat je nu doet ertoe. Geen vlucht in onverschilligheid ("het is toch tijdelijk"), geen revolutionaire ongeduld ("we breken het nu af"). De overheid is geen heilig instituut, maar ook geen vrijbrief voor cynisme; ze is een dienaar, met een beperkte opdracht. En tussen burgers onderling geldt de wet van de liefde, die alle andere geboden samenvat. Wat Paulus hier doet is opvallend: hij maakt de gewone dingen, belasting betalen, je naaste niet bestelen, niet begeren, tot ethisch ernstig terrein. Heiligheid speelt zich af in het alledaagse.

De Rode Draad

Paulus leunt in vers 9 expliciet op de Tien Geboden en citeert dan Leviticus 19:18: heb je naaste lief als jezelf. Dat is precies het vers waar Jezus zelf naar grijpt als hem gevraagd wordt naar het grote gebod. Paulus loopt hier dus in het spoor van zijn Heer. De Wet wordt niet afgeschaft maar vervuld door liefde, en die liefde heeft een gezicht gekregen in Christus, die zichzelf gaf voor zijn vijanden. De aansporing om "Christus aan te doen" in vers 14 maakt de cirkel rond: ethiek is niet een set regels, maar een gestalte, een persoon die je aantrekt zoals je een kledingstuk aantrekt. De doop zindert hier op de achtergrond mee.

De Spiegel

Hier wordt het ongemakkelijk. Belasting betalen, eerlijk en volledig, is volgens Paulus een geestelijke zaak, geen burgerlijke plicht waar je creatief mee mag omgaan. De zwarte kas, het zwartwerken, de aftrekpost die nét niet klopt: het staat in dit hoofdstuk op één lijn met de werken van de duisternis. En dan vers 13: geen brassen en dronkenschap, geen ontucht, geen ruzie en jaloersheid. Augustinus las dit en bekeerde zich; wij lezen het en scrollen door. Maar de vragen zijn pijnlijk concreet. Hoeveel alcohol vloeit er door je weekend? Welke beelden bekijk je 's avonds als niemand meekijkt? Met wie heb je een conflict dat je laat etteren omdat gelijk hebben prettiger voelt dan vrede zoeken? De liefdesschuld, zegt Paulus, los je nooit af. Je kunt hem alleen elke dag opnieuw betalen.

Context

Paulus schrijft midden jaren vijftig aan een gemeente in de hoofdstad van het Romeinse rijk. Onder keizer Claudius waren joden tijdelijk uit Rome verbannen, onder Nero, die net aan de macht is, lijkt de rust hersteld maar broos. Er waren rellen geweest over belastinginning. De gemeente bestaat uit joden- en heidenchristenen die elkaar nauwelijks verdragen, en de verleiding ligt voor de hand om of mee te doen met joodse opstandigheid tegen Rome, of zich juist superieur boven de samenleving te verheffen omdat je tot een hemels rijk behoort. Paulus snijdt beide opties af. De keizer is geen god, maar je bent ook geen anarchist. Je betaalt wat je verschuldigd bent en je leeft zo dat niemand je iets te verwijten heeft, behalve dat je liefhebt.

Het Profiel

Voor een eerste lezer in Rome klonk dit hoofdstuk niet als een algemene leer over kerk en staat. Het was zout in wonden. De joodse christenen herinnerden zich de verbanning, de heidenchristenen zagen dagelijks de keizerlijke macht op munten en standbeelden. "Geef aan ieder wat hem toekomt" was geen abstracte stelling maar een keuze die geld kostte. En als slaaf, ambachtsman of weduwe in de gemeente hoorde je dat de liefde voor je medechristen, ook die rijke patriciër, ook die voormalige tegenstander, geen optie was maar de vervulling van Gods wet. Dat is radicaler dan het lijkt: het herschikt de hele sociale orde van binnenuit, zonder één keizerlijk decreet aan te vechten.

De Intertekst

Jezus' woord "geef de keizer wat van de keizer is, en aan God wat van God is" (Marcus 12) ligt onmiskenbaar onder dit hoofdstuk. Paulus werkt het uit. En 1 Petrus 2 doet hetzelfde: onderwerping aan menselijke instellingen, eer voor allen, liefde voor de broeders, vrees voor God. Tegelijk staat Openbaring 13 erbij als tegenstem: als de overheid zelf het beest wordt en aanbidding eist, geldt Handelingen 5:29, "men moet aan God meer gehoorzaam zijn dan aan mensen". Romeinen 13 is geen blanco cheque voor elk regime, maar een oproep tot serieuze burgerlijkheid onder het voorbehoud dat alleen God God is.

Reflectie

Waar in mijn leven gebruik ik "het is maar tijdelijk" of "het is toch genade" om weg te lopen bij concrete gehoorzaamheid die geld, tijd of comfort kost?

Aan wie ben ik een liefdesschuld aan het ontlopen, en welk gelijk houd ik vast om die schuld niet te hoeven betalen?