Exodus 23:22

De Tekst

"Maar als u zijn stem nauwgezet gehoorzaamt en alles doet wat Ik spreken zal, zal Ik de vijand van uw vijanden zijn en de tegenstander van uw tegenstanders." Het gaat om een voorwaardelijke belofte: God verbindt zijn bondgenootschap met Israël aan het luisteren naar zijn Engel, die Hij voor het volk uit stuurt op weg naar het beloofde land. Wie hoort, krijgt God als medestander. Wie eigen wegen kiest, staat er alleen voor.

De Kern

Hier wordt iets ongemakkelijks blootgelegd: de bondgenootschap van God is geen automatisme. Het "als" in deze zin snijdt door elke veronderstelde vanzelfsprekendheid. God kiest partij, maar Hij kiest partij voor mensen die luisteren, niet voor mensen die zijn naam gebruiken. Dat is scherp, want het bevrijdt de gelovige tegelijk van twee illusies: de illusie dat God er altijd wel bij zal zijn omdat we bij Hem horen, en de illusie dat gehoorzaamheid een prestatie is die iets afdwingt. Gehoorzaamheid is hier de vorm die vertrouwen aanneemt. Wie luistert, ontdekt dat God al lang partij had gekozen; wie niet luistert, ontdekt dat hij nooit werkelijk bondgenoot wilde zijn, alleen begunstigde.

De Rode Draad

Deze belofte staat in een lange lijn. Van Abraham ("Ik zal zegenen wie u zegenen en vervloeken wie u vervloekt", Genesis 12) tot aan de bergrede, waar Jezus die logica radicaal omkeert door zijn leerlingen op te dragen hun vijanden lief te hebben. Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. In Exodus 23 spreekt God tegen een volk dat een land binnentrekt waar reële vijanden reële bedreigingen vormen. In Christus verschuift het slagveld: de echte vijand blijkt niet de buurman maar de macht die achter alle vijandschap schuilt. De Engel die voor Israël uitgaat, krijgt in het Nieuwe Testament een gezicht. Christus zelf gaat voor ons uit, en zijn overwinning bepaalt wat het betekent dat God "de vijand van uw vijanden" is.

De Spiegel

Wat betekent dit concreet? Het legt bloot hoe graag we Gods steun willen voor onze eigen plannen. We willen dat Hij achter ons staat in het conflict op werk, in de ruzie met familie, in de rechtszaak, in de politieke overtuiging. Maar deze tekst draait het om. Niet: wat God vindt van mijn vijanden, maar: luister ik naar Hem in de manier waarop ik met hen omga. Dat schuurt bij de collega die je ondermijnt, bij de ex die je zwart maakt, bij de instantie die je onrecht aandeed. Gehoorzamen betekent hier niet: passief slikken. Het betekent: niet zelf uitmaken wie de vijand is, en niet zelf de manier van strijden bepalen. Wie dat loslaat, ontdekt een vreemde vrijheid. De strijd is niet meer helemaal van jou.

De Hoofdpersoon

God spreekt hier in de eerste persoon, en Hij spreekt fel. "Ik zal de vijand van uw vijanden zijn." Dit is niet de vriendelijke, wat afstandelijke God van veel eigentijdse spiritualiteit. Dit is een God die zich verbindt, die kant kiest, die woedend kan worden om wat zijn volk wordt aangedaan. Tegelijk is Hij geen wildeman. Zijn partijdigheid is verankerd in verbond en woord. Hij is niet emotioneel grillig, Hij is trouw. Wat opvalt: Hij vraagt luisteren, geen offers, geen prestaties, geen heldendaden. Alleen: hoor mijn stem, doe wat Ik zeg. Dat verraadt iets van zijn karakter. Hij zoekt geen dienaren die presteren, maar bondgenoten die vertrouwen. En Hij is bereid zijn kracht in te zetten voor wie dat vertrouwen concreet maakt in gehoorzaamheid.

De Vraag

Maar wat doen we met de gruwelijkheid die hierop volgt in de hoofdstukken erna? God die volken uit het land drijft, die oorlog voert, die geen genade lijkt te kennen voor de Kanaänieten. Is dit de God die we willen? Eerlijk: deze tekst is niet te ontdoen van zijn scherpte. Er wordt hier iets gezegd dat we niet in een pastoraal jasje kunnen hijsen. Wel dit: de God die zich zo hartstochtelijk verbindt met een klein, kwetsbaar volk aan het begin van hun bestaan, is dezelfde God die uiteindelijk zichzelf laat verwonden om de vijandschap zelf te doden. De felheid verdwijnt niet in het evangelie, ze verandert van richting. God wordt de vijand van alles wat zijn mensen kapot maakt, en offert zichzelf om die vijand te verslaan.

Het Detail

Let op het woord "nauwgezet". In het Hebreeuws staat er een dubbele werkwoordsvorm die intensiteit uitdrukt: horend horen. Niet oppervlakkig registreren wat God zegt, maar werkelijk innemen, verinnerlijken, laten landen. Dat is een leefwijze, geen incident. Het verschil is dat tussen iemand die de preek uitzit en iemand die maandagochtend anders naar zijn collega kijkt. Nauwgezet luisteren betekent: je laten veranderen door wat je hoort, ook als het ongelegen komt, ook als het je eigen gelijk ondermijnt. Deze ene bijwoordelijke bepaling maakt duidelijk dat de belofte niet voor toevallige toehoorders is, maar voor mensen die hun leven laten hertimmeren door Gods woord.

Reflectie

Wie beschouw ik momenteel als vijand, en heb ik God gevraagd of Hij dat oordeel deelt?

Waar in mijn leven luister ik selectief, gehoorzaam ik waar het uitkomt, en welke stem van God negeer ik consequent?