Exodus 23:23

De Tekst

"Want Mijn Engel zal vóór u uit gaan en Hij zal u brengen bij de Amorieten, Hethieten, Ferezieten, Kanaänieten, Hevieten en Jebusieten, en Ik zal hen wegvagen." Een belofte van begeleiding en overwinning, gesproken op de Sinaï, terwijl het volk nog aan de voet van de berg staat en het land nog niets meer is dan een naam. God zegt: er gaat Iemand voor jullie uit, en Hij zal het werk doen.

De Kern

Wat hier gebeurt is opmerkelijk: God delegeert niet, en toch stuurt Hij een Boodschapper. De Engel die vooruit gaat is geen assistent van God, maar draagt Gods eigen Naam (vers 21). In Hem is God present op een manier die zowel afstand als nabijheid houdt. Israël hoeft het land niet te veroveren op eigen kracht, en ook niet met een vage godsverwachting. Er gaat een concrete Gestalte voor hen uit. De kern is dus niet primair militair, maar theologisch: hoe komt de heilige God mee met een volk dat Hem niet kan verdragen zonder te sterven? Antwoord: via een Middelaar die Zijn Naam draagt.

De Rode Draad

Hier begint iets zichtbaar te worden dat door heel de Schrift loopt. God gaat met Zijn volk mee, maar altijd via een Tussenpersoon. Eerst deze Engel, later de wolkkolom, de tabernakel, de tempel, de profeten. En dan, in de volheid van de tijd, wordt de Boodschapper vlees. Johannes schrijft niet toevallig: "Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond" (Joh. 1:14), waarbij dat "wonen" hetzelfde werkwoord is als het tabernakelen in de woestijn. De Engel die voor Israël uit ging naar Kanaän, wordt de Christus die voor ons uit gaat naar het beloofde land dat geen aardse grenzen meer heeft. Hebreeën 4 noemt datzelfde land: rust. En de leider die ons erin brengt heet Jezus, de Griekse vorm van Jozua.

De Spiegel

De belofte is dat Hij vooruit gaat. Niet naast, niet achter, maar voor. Dat schuurt met hoe wij vaak leven: wij plannen, wij overzien, wij bereiden voor, en vragen God om te zegenen wat wij bedacht hebben. Deze tekst draait dat om. Er wordt van Israël gehoorzaamheid gevraagd, niet strategie. Denk aan de beslissing waar je nu voor staat, de baan, de verhuizing, het gesprek met je kind dat vastloopt, de operatie die eraan komt. Geloof je werkelijk dat Iemand daar al is voordat jij aankomt? Of ren je vooruit om zelf de Amorieten en Hethieten van je leven te bevechten, terwijl je verondersteld werd te volgen? De spiegel is streng maar bevrijdend.

De Hoofdpersoon

De Engel is de raadselachtige figuur in dit gedeelte. Hij is onderscheiden van God ("Mijn Engel"), maar draagt Gods Naam, kan zonden vergeven of niet vergeven, en eist gehoorzaamheid alsof Hij God zelf is. Dit is geen gewone bode. Het Oude Testament laat Hem vaker verschijnen: bij Hagar, bij Abraham onder de eiken van Mamre, bij Jakob aan de Jabbok, bij Mozes in de braambos. Steeds diezelfde dubbelheid. Wie christelijk leest, hoort hier een voorafschaduwing van de Zoon die Zijn eigen Godheid heeft en tegelijk gezonden is. Hij is geen theologisch curiosum, maar de manier waarop God besluit om met zondaren op te trekken zonder hen te vernietigen door Zijn nabijheid.

De Vraag

En dan die tweede helft: "Ik zal hen wegvagen." Wie zich niet ongemakkelijk voelt bij zo'n zin, leest hem niet goed. Hier worden volken genoemd die van de kaart geveegd zullen worden. De tekst spreekt niet in metaforen. Het is geen troost om te zeggen dat het "toen anders was". Wat helpt is beseffen dat de Schrift zelf worstelt met dit gegeven: Rachab de Kanaänitische wordt gered, Ruth de Moabitische wordt voormoeder van David, en uiteindelijk sterft de ware Israëliet buiten de poort, weggevaagd in plaats van te vagen. Het oordeel wordt niet opgelost, maar het verschuift. De Engel die ooit vooruit ging om te oordelen, gaat op Golgotha het oordeel zelf in.

De Intertekst

Twee echo's. De eerste in Exodus 33:14, waar God zegt: "Moet Mijn aangezicht meegaan om u gerust te stellen?" Mozes weigert verder te trekken zonder die Presentie. Dat is dezelfde werkelijkheid als hier in 23:23, maar nu innerlijk beleefd door Mozes: zonder die vooruitgaande God hoeven wij niet te gaan. De tweede in Johannes 14:2-3, waar Jezus zegt: "Ik ga heen om een plaats voor u gereed te maken." Hetzelfde patroon, definitief vervuld. De Engel gaat nog steeds voorop, alleen nu niet naar Kanaän maar naar het Vaderhuis.

Reflectie

Waar in jouw leven ren je vooruit, terwijl je verondersteld werd te volgen wat God al voorbereid heeft?

Wat betekent het voor jou dat de Middelaar die vooruit ging om te oordelen, uiteindelijk zelf geoordeeld werd zodat jij mocht binnengaan?