Exodus 23

De Tekst

Exodus 23 sluit het zogeheten Verbondsboek af. God geeft Israël regels over eerlijke rechtspraak, over de zorg voor de vijand en de vreemdeling, over sabbatsjaar en sabbat, over drie jaarlijkse feesten. Het hoofdstuk eindigt met een belofte: een engel zal voor het volk uitgaan, vijanden zullen wijken, het land zal geleidelijk in bezit komen. Maar er hangt een voorwaarde aan: geen verbond sluiten met de bewoners van het land, geen dienst aan hun goden.

De Kern

Wat dit hoofdstuk laat zien is dat Gods heiligheid geen abstract begrip is maar zich vertaalt in de manier waarop je een gevonden ezel behandelt. De God die spreekt vanaf de Sinaï bemoeit zich met marktpleinen, rechtszaken en akkers. Recht en aanbidding zijn twee kanten van hetzelfde muntstuk. Wie de arme in zijn proces benadeelt (vers 6), verraadt de God die hij aanroept. Tegelijk klinkt er iets verrassends: "Wanneer u de ezel van iemand die u haat, onder zijn last ziet liggen, moet u zich er zeker van weerhouden hem aan zichzelf over te laten" (vers 5). Voor de vijand geldt dezelfde plicht als voor de broeder. Hier scheurt het denken in vriend en vijand al vroeg open.

De Rode Draad

Dat vers over de vijandsezel loopt als een ondergrondse ader door de Schrift. Spreuken 25:21 hervat hem: "Als hij die u haat, hongerheeft, laat hem brood eten." Paulus citeert precies dat vers in Romeinen 12:20. En Jezus radicaliseert de lijn in de Bergrede: "Heb uw vijanden lief." Wat in Exodus begint als praktische wet over een dier, blijkt de kiem van een ethiek die haar volle bloei krijgt in Christus zelf, die bidt voor wie Hem kruisigen. De engel die voor Israël uitgaat (vers 20-23), draagt Gods Naam in zich. De vroege kerk las hier al iets van de Zoon in: de aanwezigheid van God die meetrekt, straft en beschermt, en die uiteindelijk in Jezus vlees aanneemt.

De Spiegel

Lees vers 2 nog eens: "U mag de meerderheid niet volgen in het kwaad." Dat is een tekst die je wenkbrauw laat samentrekken zodra je je eigen appgroep opent, of de vergadering waarin iedereen dezelfde kant opknikt, of de familie waar één iemand altijd het mikpunt is. Meelopen is de makkelijkste zonde, want ze voelt niet als zonde, ze voelt als loyaliteit. En vers 8 over het geschenk dat de ogen van zienden verblindt, raakt niet alleen rechters. Elke gunst die je aanvaardt, kleurt je oordeel over de gever. Vraag jezelf eens af wiens gedrag jij zachter beoordeelt omdat je iets van hem nodig hebt. Deze wet zit dichter op je huid dan je denkt.

Het Detail

Drie keer per jaar moeten alle mannen "voor het aangezicht van de Heere HEERE verschijnen" (vers 17). Het Hebreeuwse werkwoord suggereert letterlijk: gezien worden door Zijn aangezicht. Je gaat niet zomaar naar een feest, je gaat je vertonen aan de Koning. Dat verandert alles aan wat aanbidding is. Het is geen consumptie van een geestelijke ervaring, het is verschijnen. En je komt niet met lege handen (vers 15). Deze cadans van drie keer per jaar bouwt een ritme in de tijd zelf, een verplichting die de agenda overrulet. In een cultuur waar aanbidding steeds vaker wordt gezocht in momenten waarop het uitkomt, staat dit vers als een paal boven water: er zijn tijden waarop je verschijnt, punt.

Context

Israël staat aan de voet van de Sinaï, kort na de uittocht uit Egypte. Ze zijn ex-slaven, gewend aan willekeur en geweld van boven, gewend om zelf onderaan de ladder te staan. Precies daarom raakt vers 9 zo diep: "U mag een vreemdeling niet onderdrukken, want u kent het gemoed van de vreemdeling, omdat u zelf vreemdelingen geweest bent in het land Egypte." God bouwt Zijn wet op hun geheugen. Het Verbondsboek (Exodus 21-23) fungeert als de eerste concretisering van de Tien Woorden, en dit hoofdstuk vormt de afsluiting, met een blik vooruit naar het land dat komt. De wetten zijn geen abstracte moraal maar de constitutie van een bevrijd volk dat geen nieuw Egypte mag worden.

De Vraag

Wat doe je met de belofte in vers 27-30 dat God vijanden zal verjagen, "beetje bij beetje", terwijl elders staat dat hele bevolkingen moesten worden uitgeroeid? Het Oude Testament is hier niet één stem. En deze passage kiest opvallend voor een geleidelijk proces, niet voor een blitzkrieg: opdat het land niet verwildert. Dat neemt de scherpte van de verdrijving niet weg. Wie Christus als het hart van de Schrift leest, hoort deze teksten met een ongemakkelijk oor, en dat mag. Niet elke spanning laat zich in dit leven oplossen. Wel weten we hoe het verhaal eindigt: bij een Koning die Zijn vijanden liefheeft tot in de dood.

Reflectie

In welke groep of situatie loop jij het makkelijkst mee met wat je eigenlijk niet goed vindt?

Waar in jouw leven zou "beetje bij beetje" een geruststellender belofte kunnen zijn dan een wonder ineens?