Handelingen 17:23

De Tekst

Paulus staat midden in Athene en vertelt zijn gehoor wat hij tijdens zijn wandeling door de stad heeft gezien. Tussen alle heiligdommen en beelden viel hem een altaar op met het opschrift: "Aan een onbekende god." Wat u dan zonder het te kennen vereert, zegt hij, dat verkondig ik u. Hij gebruikt hun eigen vroomheid als opstap naar de God die hij komt aankondigen.

De Kern

Hier gebeurt iets bijzonders in de zendingsstrategie van Paulus. Hij begint niet met veroordeling van de Atheense afgoderij, hoewel hij eerder in het hoofdstuk "geërgerd van geest" wordt genoemd (17:16). Hij begint bij een leemte in hun religieuze systeem, een altaar dat toegeeft: er is iets, of Iemand, dat wij niet kennen. Die eerlijkheid pakt Paulus op. Zijn punt is theologisch scherp: de ware God laat zich niet toevoegen aan een pantheon. Hij is niet de laatste ontbrekende naam op een lijst goden, maar de Schepper die zichzelf bekend maakt. Onwetendheid over Hem is dus geen neutrale toestand, maar iets wat door openbaring wordt doorbroken.

De Rode Draad

Deze scène echoot een oud motief: de God van Israël openbaart zich aan wie Hem niet zocht. Denk aan Jesaja 65:1, "Ik ben gevonden door hen die naar Mij niet vroegen." Paulus staat bij een altaar dat precies dat bevestigt, Athene zoekt niet naar de God van Israël, maar Hij komt hen tegemoet. En de kern van die tegemoetkoming is Christus, die Paulus verderop in de rede noemt als de Man door wie God de wereld zal oordelen en die uit de doden is opgestaan (17:31). De onbekende God krijgt een gezicht, en dat gezicht draagt wonden. Het Evangelie is dus geen aanvulling op menselijke religie, maar de vervulling van wat mensen tastend zoeken.

De Spiegel

Wij hebben onze eigen altaren voor onbekende goden, alleen noemen we ze anders. De vage spiritualiteit van "er zal wel iets zijn," de zoektocht naar zingeving in mindfulness-apps, de eerbied voor "het universum" dat ons signalen zou sturen. Ook binnen de kerk kan het gebeuren dat we een God vereren die eigenlijk vaag blijft, een projectie van eigen verlangens, een therapeutisch idee. Paulus' woorden schuren dan: wat u zonder het te kennen vereert. Ken jij de God die je aanbidt, of aanbid je vooral een zelfgemaakt beeld dat je goed uitkomt? De vraag is niet of je religieus bent. Athene was zeer religieus. De vraag is of de God die je dient, zichzelf heeft mogen laten kennen zoals Hij is, ook waar dat je theologie verstoort.

Het Profiel

Athene in de eerste eeuw was een stad in relatief verval, geen politieke grootmacht meer, maar cultureel nog altijd het intellectuele hart van de mediterrane wereld. Wie er rondliep, zag overal beelden, tempels, altaren. Een klassieke schrijver merkte op dat het in Athene makkelijker was een god tegen te komen dan een mens. De Areopagus was geen rechtbank in onze zin, maar een gerespecteerd forum waar nieuwe leraren en ideeën gewogen werden. De hoorders waren gepokt en gemazeld in filosofisch debat, stoïcijnen en epicureeërs (17:18), gewend om ideeën uit elkaar te trekken. Voor hen klonk "onbekende god" niet dom, maar juist als voorzichtige vroomheid, je moest zeker geen godheid vergeten die wraak kon nemen. Paulus draait die angstige voorzichtigheid om tot een aanknopingspunt voor genade.

De Intertekst

De rede resoneert met Romeinen 1, waar Paulus schrijft dat mensen God kunnen kennen uit de schepping, maar Hem hebben ingeruild voor beelden. In Athene ziet hij dat mechanisme letterlijk voor zich: de stad vol beelden, en toch dat ene altaar dat de eigen ontoereikendheid toegeeft. Ook Deuteronomium 4:28 fluistert mee, waar Israël wordt gewaarschuwd voor goden "die niet zien, niet horen, niet eten en niet ruiken." Paulus zal even later precies dat argument uitwerken: God woont niet in tempels met handen gemaakt (17:24). Hij haalt de logica van het beeld leeg. Zoals ook Psalm 115 dat doet: wie beelden maakt, wordt eraan gelijk. Paulus biedt Athene een uitweg uit die spiegelzaal.

Het Detail

Het Griekse woord voor "onbekende" is agnostos, waarvan ons "agnost" komt. De Atheners hadden dus een altaar voor de agnostische god, letterlijk. Zij hadden hun eigen onwetendheid geïnstitutionaliseerd, er een altaar voor gebouwd. Dat is opvallend eerlijk, en tegelijk tragisch. Ze wisten dat ze niet alles wisten, en offerden daar netjes voor, zonder ooit door te dringen tot de vraag wie deze onbekende dan zou kunnen zijn. Paulus wijst precies dat aan: uw eerlijkheid is prijzenswaardig, maar zij hoeft niet het eindpunt te zijn. De onbekende laat zich kennen. Dat is misschien het meest verrassende in dit vers: dat een altaar van berusting het beginpunt kan worden van verkondiging.

Reflectie

Welk deel van jouw godsbeeld is stiekem nog een "onbekende god", een vaag vermoeden dat je nooit hebt laten corrigeren door wie Hij werkelijk is in Christus?

Waar in jouw omgeving zie je altaren voor onbekende goden staan, en zou jij, zoals Paulus, kunnen aanknopen bij het zoeken van mensen zonder eerst hun zoeken af te branden?