Psalmen 36

De Tekst

David zet twee werelden naast elkaar. Eerst schetst hij de goddeloze: iemand die geen ontzag heeft voor God, zichzelf vleit, kwaad beraamt op zijn bed. Daarna kantelt de psalm en breekt de lofprijzing los over Gods goedertierenheid, die reikt tot aan de hemel, zijn gerechtigheid als machtige bergen, zijn oordelen als een diepe zee. De psalm eindigt met een gebed om bewaring en een blik op de val van hen die kwaad doen.

De Kern

Deze psalm gaat over waar je oriëntatie vandaan komt. De goddeloze heeft "geen vrees voor God voor zijn ogen" (vers 2), en dat is niet allereerst een gebrek aan religie, maar een gebrek aan referentiekader buiten zichzelf. Hij vleit zichzelf, hij bepaalt wat waar is. David tegenover hem plaatst niet een moreler mens, maar een God wiens goedheid, trouw en gerechtigheid zo groot zijn dat ze de hele werkelijkheid vullen. Ethiek begint hier niet met regels maar met perspectief: wie is groot in jouw ogen? Uit dat kijken volgt onvermijdelijk hoe je leeft, kiest, spreekt op bed als niemand meekijkt.

De Rode Draad

Het beeld van vers 10, "in Uw licht zien wij het licht", loopt door heel de Schrift. Van de eerste scheppingsdag waar licht wordt geroepen tot in Johannes 1, waar Christus het licht is dat in de wereld komt en dat de duisternis niet heeft gegrepen. David ziet al dat leven en licht bij God vandaan komen, dat je alleen ziet wat écht is als je in zijn licht staat. Wie Jezus later hoort zeggen "Ik ben het licht der wereld", hoort deze psalm meeklinken. De goddeloze in vers 2 en verder is iemand die in eigen schemer opereert, waar zelfbedrog kan groeien omdat er geen extern licht op valt.

De Spiegel

Let op waar David de goddeloze betrapt: op zijn bed, bij het beramen (vers 5). Niet in het openbare kwaad maar in het innerlijke overleg. Daar spelen wij ons ware spel. Hoe praat je jezelf goed als je een collega hebt afgebrand in een appje, als je die aankoop deed die niet kon, als je opnieuw te lang naar iets keek dat je niet wilde zien? Vers 3 is snijdend: "Hij vleit zichzelf in zijn eigen ogen." Dat is de kern van moderne zelfrechtvaardiging, we hebben er hele therapietalen voor. En let ook op vers 4: "de woorden van zijn mond zijn onrecht en bedrog, hij laat na verstandig te handelen, goed te doen." Het is niet actief kwaad plegen; het is nalaten. De vraag is niet alleen wat je doet, maar wat je systematisch niet meer doet omdat het te veel kost.

De Intertekst

Paulus citeert vers 2 in Romeinen 3:18, aan het slot van zijn opsomming waarin hij bewijst dat "allen gezondigd hebben". Voor Paulus is dit gebrek aan godvrees geen extreem gedrag van enkele slechteriken, maar de diagnose van de mensheid. Dat maakt David's psalm harder dan hij op het eerste gezicht lijkt: hij spreekt niet alleen over die ene tegenstander, hij houdt de mens als soort tegen het licht. En dan Psalm 1, waar het contrast tussen rechtvaardige en goddeloze eindigt met "de HEERE kent de weg van de rechtvaardigen". Ook hier in Psalm 36 ligt de hoop niet in ons kunnen, maar in Gods kennen, zijn goedertierenheid die reikt tot in de hemel.

Context

Het opschrift noemt David "de dienaar van de HEERE", een titel die verder alleen bij Mozes wordt gebruikt. Dat plaatst deze psalm in een bepaalde ernst, dit is niet een spontaan gebedje maar een doorleefde reflectie van iemand die zich als dienaar verstaat. David kent tegenstanders, mensen aan het hof, rivalen om macht, verraders in eigen kring. Vers 12, "laat de voet van de hoogmoedige niet over mij komen", ademt die politieke werkelijkheid. Wie in een hofcultuur leeft, weet dat de gevaarlijkste mens niet degene is die openlijk je zwaard trekt, maar degene die op zijn bed plannen smeedt en zichzelf vleit. David heeft dat aan den lijve gekend.

Het Detail

Vers 7 stapelt beelden: gerechtigheid als de bergen Gods, oordelen als een grote diepte. Bergen en oceaan, het onwrikbare en het onpeilbare. Maar dan komt de kanteling: "mens en dier verlost U, HEERE." Van kosmische grootsheid naar het kleinste dier. Gods gerechtigheid is niet abstract, ze buigt zich neer tot het kwetsbare. Dat is ethisch geladen. Wie in deze God gelooft, kan niet leven alsof alleen het grote telt, alleen de winst, alleen de zichtbare mens. De rechtvaardige spiegelt zijn God ook hierin: aandacht voor wat klein en verwaarloosd is. Dat verandert hoe je omgaat met de schoonmaker, met dieren, met wie niet meetelt in de vergadering.

Reflectie

Waar vlei jij jezelf, op je bed, in je hoofd, als niemand meekijkt? Wat is de zin die je tegen jezelf zegt om iets goed te praten?

Vers 10 zegt: "in Uw licht zien wij het licht." In welk deel van je leven leef je momenteel in eigen schemer, en wat zou het betekenen om daar Gods licht op te vragen?