Johannes 1:4

De Tekst

"In het Woord was leven en het leven was het licht van de mensen." Johannes zet in zijn proloog twee woorden naast elkaar die hij de rest van zijn evangelie zal blijven uitwerken: leven en licht. Beide wonen in het Woord, in Christus die er al was voor er iets was. Wat elders verspreid ligt, ligt hier samengeperst in één zin.

De Kern

Leven is hier geen biologisch gegeven. Johannes gebruikt zoë, niet bios: het gaat om leven als bron, als kwaliteit, als het pulserende hart van wat bestaat. En dat leven is niet iets wat het Woord heeft, het is iets wat in het Woord ís. Christus bezit het leven niet zoals wij, geleend, tijdelijk, wegvloeiend. Hij is de bewoonde plaats ervan. En dan die tweede beweging: dit leven werd licht voor mensen. Niet voor sterren of dieren, maar juist voor mensen. Er zit iets in ons dat verlicht wíl worden, iets dat in het donker tast en niet vindt zonder Hem. Leven en licht raken elkaar in wie wij zijn.

De Rode Draad

Wie deze zin leest, hoort Genesis meeklinken. Op de eerste bladzijde van de Bijbel spreekt God licht in het duister, en scheidt Hij leven van chaos. Johannes trekt die scheppingsdraad naar Christus toe: het licht dat toen sprak, en het leven dat toen ontkiemde, waren nooit los verkrijgbaar. Ze waren in het Woord. En verder loopt die draad door naar het einde: in het nieuwe Jeruzalem is geen zon meer nodig, want het Lam is het licht. Wat in Genesis begon en in Johannes 1 onthuld wordt, komt in Openbaring tot zijn volle stralen. De hele Schrift beweegt tussen deze twee polen: licht dat leven brengt, en leven dat licht is.

De Spiegel

Er is een soort donker dat niet weggaat door harder werken of positiever denken. Iedereen die wel eens om drie uur 's nachts wakker heeft gelegen, kent het. Het donker van een verstoorde relatie waar je geen weg meer in ziet, van een diagnose, van je eigen hart dat je niet vertrouwt. Deze tekst zegt niet dat het donker niet bestaat. Hij zegt dat het licht ergens vandaan komt, en niet uit onszelf. Dat schuurt, want wij willen graag onze eigen bron zijn. Wij willen ons leven organiseren, verlichten, verantwoorden. Maar Johannes fluistert: het leven zit niet in jou, het komt naar je toe. Durf je te leven van iets buiten jezelf? Durf je licht te ontvangen in plaats van te produceren?

Het Profiel

De eerste lezers van Johannes, waarschijnlijk gemeenten in en rond Efeze aan het einde van de eerste eeuw, leefden in een wereld vol lichtgoden en levensfilosofieën. De mysteriegodsdiensten beloofden inwijding in geheime kennis; de Grieks-Romeinse cultuur eerde de zon; Joodse gelovigen kenden de menora en het licht van Gods aangezicht. In die kakofonie van claims plaatst Johannes één zin: het echte licht, het echte leven, was er al vóór alles, en het heeft een naam. Voor hen betekende dit dat ze niet hoefden te kiezen tussen filosofische diepgang en Joods geloof. In Christus kwam alles samen wat hun cultuur verlangde maar niet kon leveren.

De Hoofdpersoon

Het Woord is hier de hoofdpersoon, en dat is een merkwaardige constructie. Johannes personifieert niet zomaar een begrip; hij onthult dat de Persoon die hij later Jezus zal noemen, altijd al de dragende werkelijkheid was. Wat opvalt is de rust van deze figuur. Er wordt niet verteld dat het Woord leven maakt of licht produceert. Het Woord ís. De activiteit van Christus in de proloog is bijna verborgen, bijna stil. Hij hoeft niets te bewijzen. Hij is de vooronderstelling waaronder alles wat leeft, leeft. Dat vraagt van ons een andere manier van kijken: niet zoeken wat Hij doet voor ons, maar ontdekken wie Hij is onder alles wat wij doen.

De Intertekst

Twee echo's zijn onmisbaar. De eerste komt uit Psalm 36: "In Uw licht zien wij het licht." Daar wordt licht al gekoppeld aan zien, aan het vermogen om überhaupt iets te onderscheiden. Zonder Hem geen zicht, ook niet op onszelf. De tweede echo klinkt in Johannes 8:12, waar Jezus zegt: "Ik ben het Licht der wereld; wie Mij volgt, zal beslist niet in de duisternis wandelen, maar zal het licht van het leven hebben." Wat in 1:4 nog schuil ligt in majesteitelijk taal, spreekt Hij daar in eigen persoon uit. Licht en leven blijven onafscheidelijk, en beide worden bezit van wie Hem volgt, niet als beloning, maar als vanzelfsprekend gevolg van nabijheid.

Reflectie

Waar in mijn leven probeer ik zelf licht te maken in plaats van het te ontvangen?

Wat betekent het voor vandaag dat Christus niet iets doet, maar allereerst is?