Psalmen 106

De Tekst

Psalm 106 is een lange belijdenis van collectief falen. De dichter looft God om zijn goedheid, en begint dan aan een pijnlijke opsomming: bij de Schelfzee morden ze, in de woestijn begeerden ze vlees, bij de Horeb maakten ze een kalf, bij Baäl-Peor gaven ze zich aan afgoderij, in Kanaän offerden ze hun kinderen. Elke keer redt God, elke keer vergeet Israël opnieuw. De psalm eindigt met een schreeuw vanuit de ballingschap: verzamel ons uit de heidenvolken.

De Kern

Deze psalm doet iets ongemakkelijks: hij weigert het verleden te vergoelijken. Waar wij geneigd zijn onze geschiedenis op te poetsen, legt de dichter juist alles bloot, generatie na generatie van vergeetachtigheid en opstand. En toch is dit geen zelfhaat. De hele opsomming staat ingeklemd tussen twee refreinen over Gods goedertierenheid die eeuwig duurt. Wat de psalm werkelijk zegt over God, is dit: zijn trouw wordt niet gedragen door onze prestaties, maar door zijn eigen naam. Vers 8 is het scharnier, Hij verloste hen omwille van zijn Naam. Redding blijkt hier iets van God zelf, niet iets wat wij verdienen door beter te onthouden.

De Rode Draad

Deze psalm loopt vooruit op iets wat pas in Christus helemaal helder wordt: de mens komt zijn kant van het verbond structureel niet na, en toch houdt God vast. Het patroon "zij vergaten, Hij gedacht" wijst naar een oplossing die buiten de mens ligt. Wanneer Stefanus in Handelingen 7 dezelfde geschiedenis navertelt voor het Sanhedrin, gebruikt hij vrijwel dezelfde beschuldigingen, maar hij trekt de lijn door tot op zijn eigen hoorders die de Rechtvaardige hebben gedood. De psalm en Stefanus zeggen samen: het probleem is niet dat Israël toevallig een paar keer struikelde, het is dat het hart een verlosser nodig heeft die van buiten komt.

De Spiegel

Deze psalm confronteert je met je eigen kortetermijngeheugen. Je bad wanhopig om die baan, dat herstel, die verzoening; je kreeg het; binnen drie maanden mopperde je opnieuw. Je herkende Gods hand in een moeilijke periode; nu, in de rust, ben je Hem alweer half vergeten. Wij denken graag dat wij niet zouden hebben gemord bij de Schelfzee, maar we morren over veel minder. Wat de psalm ook blootlegt is onze neiging tot vermenging: Israël diende Jahweh en de Baäls, wij dienen God en carrière, God en gezinsgeluk, God en gelijk krijgen. De psalm vraagt niet om somberheid over jezelf, maar om eerlijkheid, en om terugkeer naar de trouw die groter is dan jouw geheugen.

De Intertekst

Psalm 105 en 106 horen bij elkaar als tweeluik. Psalm 105 vertelt dezelfde geschiedenis vanuit Gods trouw, Psalm 106 vanuit Israëls ontrouw. Samen laten ze zien dat één verhaal twee kanten heeft, en dat beide waar zijn tegelijk. Verder resoneert deze psalm sterk met Nehemia 9, waar de teruggekeerde ballingen een vrijwel identieke belijdenis uitspreken, en met Ezechiël 20, waar God zelf het patroon benoemt: telkens redde Hij hen omwille van zijn Naam, opdat die niet ontheiligd zou worden onder de volken. Die drie teksten samen vormen bijna een liturgie van gedachtenis: wie was God, wie waren wij, en waarom leven we nog.

Het Detail

Kijk naar vers 28, "Ook koppelden zij zich aan Baäl-Peor." Het Hebreeuwse werkwoord dat hier staat wordt elders gebruikt voor het aanspannen van een dier onder een juk. Israël spande zichzelf in onder een andere god, letterlijk. En het gebeurde niet toevallig: de geschiedenis achter dit vers (Numeri 25) is dat Moabitische vrouwen Israëlitische mannen uitnodigden voor offermaaltijden, en van tafel volgde bed, en van bed volgde altaar. De volgorde is veelzeggend. Afgoderij begon niet met een theologische keuze maar met een sociale, met erbij willen horen, met een maaltijd, met verlangen. Zo werkt het bijna altijd; de goden waar wij ons aan koppelen komen zelden via de voordeur.

Context

De psalm eindigt in vers 47 met een gebed om verzameling "uit de heidenvolken." Dat verraadt de tijd: dit is een lied uit of vlak na de ballingschap. Stel je een gemeenschap voor die alles kwijt is, tempel verwoest, koning weggevoerd, land bezet, en die zich afvraagt hoe het zover heeft kunnen komen. In die situatie is deze psalm geen zelfkastijding maar overleving. Door hardop te belijden dat de catastrofe niet betekent dat God gefaald heeft, maar dat het volk zijn eigen geschiedenis heeft veroorzaakt, wordt de bodem gelegd voor hoop. Als het onze schuld is, kan God ons nog vergeven. Als het God niet lukte, is er niets meer.

Reflectie

Waar in jouw eigen levensgeschiedenis herken je het patroon "ik vergat, Hij gedacht", en wat doet het met je om dat hardop te benoemen?

Welk "Baäl-Peor" is er in jouw leven binnengekomen via de zijdeur van maaltijd, gezelschap of erbij willen horen, in plaats van via een bewuste keuze?