Het evangelie van Mattheus - Uitleg
Inleiding
Een tollenaar zit aan zijn geldtafel in Kafarnaüm. Hij heeft zijn eigen volk uitgezogen voor de Romeinse bezetter, en hij weet het. Dan loopt er een rabbi voorbij die zegt: "Volg mij." En hij staat op. Deze man, Mattheüs, wordt later de schrijver van het evangelie dat het Oude en het Nieuwe Testament aan elkaar naait. Wie beter dan een verrader die genade proefde om te vertellen dat de Koning van Israël gekomen is, juist voor mensen die het niet verdienen?
Op deze pagina ontdek je waarom het evangelie van Mattheüs zo strategisch aan het begin van het Nieuwe Testament staat, hoe de structuur werkt, wat de kernboodschap is, en waarom dit boek nog steeds spreekt tot iemand die vandaag zijn Bijbel opent.
De invalshoek van deze uitleg
De meeste inleidingen op Mattheüs behandelen het als "het Joodse evangelie" en laten het daarbij. Dat klopt, maar het is te weinig. Deze uitleg leest Mattheüs als het evangelie van de aanwezige Koning. Van de eerste zin ("Immanuël, God met ons") tot de laatste ("Ik ben met u al de dagen") loopt één draad: God is niet langer op afstand, Hij is binnengekomen in de geschiedenis. Die invalshoek verandert hoe je de Bergrede leest, hoe je Jezus' wonderen begrijpt, en waarom de zendingsopdracht juist aan het einde staat en niet in het midden.
Wat zegt de Bijbel over het evangelie van Mattheüs?
Mattheüs opent zijn boek met een geslachtsregister. Voor moderne lezers voelt dat als een saaie ingang, maar voor een eerste-eeuwse Jood was het een donderslag. "Het boek van de geslachtslijn van Jezus Christus, de Zoon van David, de Zoon van Abraham" (Mattheüs 1:1). In één zin verbindt Mattheüs Jezus met de twee grootste beloften uit het Oude Testament: aan Abraham (zegen voor alle volken) en aan David (een eeuwige koning). Dit is geen willekeurige biografie. Dit is de vervulling waar Israël eeuwenlang op wachtte.
De klap komt in het eerste hoofdstuk al: "Zie, de maagd zal zwanger worden en een Zoon baren, en u zult Hem de Naam Immanuël geven; vertaald betekent dat: God met ons" (Mattheüs 1:23). Dit vers is de sleutel van het hele evangelie. Mattheüs citeert Jesaja 7:14 en zegt daarmee: alles wat Israël hoopte over Gods komst, gebeurt nu. Niet in symbool, niet in profetie, maar in vlees. Een baby in een kribbe die "God met ons" heet.
Vanaf hoofdstuk 3 zien we hoe deze Koning zijn koninkrijk uitrolt. Bij zijn doop klinkt de stem van de Vader, in de woestijn verslaat Hij de verzoeker, en op een berg opent Hij zijn mond om zijn wet uit te leggen. "Zalig zijn de armen van geest, want van hen is het Koninkrijk der hemelen" (Mattheüs 5:3). Let op wat er staat. Het koninkrijk is niet voor wie geestelijk sterk staat, maar voor wie geestelijk failliet is. De aanwezige Koning kiest de bedelaars.
Halverwege het evangelie stelt Jezus de scherpste vraag van de hele Schrift: wie zeggen jullie dat ik ben? Petrus antwoordt: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God" (Mattheüs 16:16). Dit is het scharniermoment van Mattheüs. Vanaf dit punt draait Jezus zijn gezicht naar Jeruzalem, naar het kruis. De Koning zal regeren door te sterven.
En dan de laatste woorden van het boek, gesproken op een berg in Galilea aan elf verwarde discipelen: "Ga dan heen, onderwijs al de volken, hen dopend in de Naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest" (Mattheüs 28:19). De opdracht die begon met Abraham (zegen voor alle volken) sluit zich hier. De Koning die kwam voor Israël stuurt zijn dienaars naar de wereld.
Mattheüs schrijft geen biografie, hij schrijft een kroning.
De rode draad door de Bijbel
Om Mattheüs echt te verstaan, moet je de rest van je Bijbel bij de hand hebben. Geen enkel Nieuwtestamentisch boek citeert het Oude Testament zo vaak en zo bewust. Mattheüs gebruikt de formule "opdat vervuld zou worden wat gesproken is door de profeet" ruim tien keer. Hij wil dat je ziet: dit is geen nieuwe religie, dit is de bloei van de oude.
Denk aan de parallel met Mozes. Mozes werd als baby ontsnapt uit een moordpartij van een tiran (farao), Jezus ontkomt aan Herodes. Mozes komt uit Egypte om zijn volk te bevrijden, Jezus wordt uit Egypte teruggeroepen (Mattheüs 2:15, citaat uit Hosea 11:1). Mozes gaat door het water (Rode Zee), Jezus door het water (doop in de Jordaan). Mozes veertig jaar in de woestijn, Jezus veertig dagen. Mozes klimt een berg om de wet te ontvangen, Jezus klimt een berg om de wet uit te leggen. De boodschap is duidelijk: hier is de grotere Mozes, de verlosser waar de eerste verlosser slechts een schaduw van was.
Ook David loopt door Mattheüs heen als een schaduw. David werd gezalfd maar moest jaren wachten voor hij regeerde. Jezus wordt gezalfd bij zijn doop, maar draagt zijn kroon eerst in doorns. David versloeg Goliath in de vallei, Jezus verslaat de dood op Golgotha. En Salomo, Davids zoon, bouwde de tempel. Jezus zegt: "meer dan Salomo is hier" (Mattheüs 12:42) en spreekt over het afbreken en herbouwen van de tempel van zijn lichaam.
De rode draad die al deze schaduwen verbindt is het thema van de aanwezigheid van God. In Genesis wandelt God met Adam. In Exodus daalt Hij neer in een tent van linnen. In Koningen woont Hij in een tempel van steen. In Ezechiël verlaat zijn heerlijkheid de tempel omdat het volk zijn verbond breekt. En dan, na eeuwen van stilte, staat er in Mattheüs 1: Immanuël, God met ons. De aanwezigheid die verdween keert terug, niet in een gebouw maar in een persoon. En op de laatste bladzijde van het boek belooft die persoon: "Ik ben met u al de dagen, tot de voleinding van de wereld" (Mattheüs 28:20).
Zo is Mattheüs de brug: alles ervoor wees vooruit, alles erna teert op de belofte dat God niet meer weggaat.
Structuur en hoofdthema's
Mattheüs is zorgvuldig gecomponeerd, niet chronologisch verteld maar thematisch geordend. De opvallendste literaire structuur is de vijfvoudige indeling van Jezus' onderwijs. Mattheüs verzamelt de woorden van Jezus in vijf grote redevoeringen, elk afgesloten met de formule "en het gebeurde toen Jezus deze woorden geëindigd had". Vijf boeken van onderwijs, precies zoals Mozes vijf boeken van de Torah schreef. Mattheüs presenteert Jezus als de nieuwe wetgever.
De vijf redevoeringen zijn de Bergrede (hoofdstuk 5 tot 7, over het leven in het koninkrijk), de zendingsrede (hoofdstuk 10, over discipelschap onder druk), de gelijkenisrede (hoofdstuk 13, over het verborgen groeien van het koninkrijk), de gemeenterede (hoofdstuk 18, over leven binnen de gelovige gemeenschap) en de rede over de eindtijd (hoofdstuk 24 en 25, over de wederkomst). Tussen deze blokken door vertelt Mattheüs de daden van Jezus: wonderen, ontmoetingen, confrontaties met religieuze leiders.
Grofweg valt het boek in drie delen. In hoofdstuk 1 tot 4 komt de Koning ten tonele: geboorte, doop, verzoeking, eerste discipelen. In hoofdstuk 5 tot 25 openbaart de Koning zich: onderwijs, wonderen, groeiende tegenstand. En in hoofdstuk 26 tot 28 offert de Koning zich: laatste avondmaal, Getsemane, kruis en opstanding. Dat laatste deel beslaat drie hoofdstukken voor slechts één week, wat laat zien hoezeer Mattheüs (en de andere evangelisten) zien dat het kruis en de opstanding het hart zijn van het hele verhaal.
De hoofdthema's die door het boek weven zijn onlosmakelijk verbonden. Er is het thema Koninkrijk der hemelen, een uitdrukking die uitsluitend Mattheüs gebruikt (bijna vijftig keer). Er is het thema vervulling: Jezus vervult profetie, wet en tempel. Er is het thema discipelschap: wat betekent het om deze Koning te volgen in een wereld die hem afwijst? En er is het thema aanwezigheid: God is bij zijn volk, gisteren, vandaag en tot het einde.
De auteur van dit boek is volgens de vroege kerkelijke traditie unaniem Mattheüs de tollenaar, ook Levi genoemd. Geschreven vermoedelijk tussen 60 en 70 na Christus, wellicht vanuit Antiochië, aan een gemeente van hoofdzakelijk Joodse gelovigen die worstelden met de vraag: als Jezus de Messias is, waarom heeft ons eigen volk hem verworpen? Mattheüs antwoordt door te laten zien dat verwerping van de Messias voorzegd was, en dat het koninkrijk zich juist daardoor uitbreidt naar alle volken.
Belangrijkste verzen uit dit boek
Drie verzen dragen het hele evangelie van Mattheüs.
Het eerste is Mattheüs 1:23, de belofte van Immanuël. Dit vers zet de toon voor alles wat volgt. God is niet meer op afstand. Hij is geen idee, geen theorie, geen wet op tafelen van steen. Hij is een baby in Bethlehem, later een man met stof aan zijn voeten. Dat verandert alles wat je denkt over gebed, over eenzaamheid, over lijden. De God die vroeger sprak door profeten heeft nu een gezicht.
Het tweede is Mattheüs 6:9, het begin van het Onze Vader: "Onze Vader, Die in de hemelen zijt, Uw Naam worde geheiligd." Als de Koning zijn discipelen leert bidden, begint Hij niet met "Almachtige God" of "Heer der Heerscharen", maar met Vader. Voor Joodse oren was dit onthutsend intiem. En let op het meervoud: "onze" Vader. Zelfs als je alleen op je knieën ligt, bid je nooit in je eentje. Je stapt in een gebed dat een familie deelt. Dit vers vat samen wat het koninkrijk is: kinderen die tot hun Vader gaan, in vertrouwen en heiliging tegelijk. De rest van het gebed werkt uit wat dat betekent, maar de opening zegt eigenlijk alles al.
Het derde is Mattheüs 28:19, de zendingsopdracht. Hier draait het evangelie zich naar buiten. Alles wat Mattheüs tot nu toe heeft laten zien over de Koning wordt nu ingezet als opdracht: ga, maak discipelen, doop, leer. Merk op dat de opdracht komt na de opstanding, niet ervoor. Alleen een levende Koning kan zo'n bevel geven. En let op de drievoudige naam: Vader, Zoon en Heilige Geest. Dit is een van de duidelijkste drie-eenheidsteksten in de Schrift, uitgesproken door Jezus zelf.
In deze drie verzen zit heel Mattheüs: God komt, God leert, God zendt.
De Spiegel
Als je Mattheüs echt leest, gaat het schuren. Niet op de manier van een moraalprediker die je oplegt wat je moet doen. Het schuurt omdat de Koning zich niet aanpast aan jouw versie van hem.
Jij wilt misschien een Jezus die je gerust laat, maar in Mattheüs 5 zegt Hij dat woede al moord is en dat een blik al overspel is. Jij wilt een Jezus die je carrière zegent, maar in Mattheüs 6 zegt Hij dat je niet twee heren kunt dienen en dat je hart is waar je schat is. Ga eens eerlijk kijken naar je bankafschrift van deze maand. Wie zie je daar dienen? Jij wilt een Jezus die zegt dat je goed bezig bent, maar in Mattheüs 7 zegt Hij dat velen "Heer, Heer" roepen en Hem toch niet kennen.
En tegelijk. Diezelfde Koning ontvangt de tollenaar aan zijn geldtafel. Hij eet met zondaars. Hij laat een prostituee zijn voeten wassen. Hij belooft rust aan wie vermoeid is. Hij zegent kinderen die de discipelen wilden wegjagen. Hij geneest een Romein, een Kanaänitische vrouw, een blinde langs de weg. De Koning die zo hoog eist is dezelfde die zo diep afdaalt.
Waar staat het bij jou vandaag? Ben je een schriftgeleerde geworden die veel weet en weinig knielt? Ben je een discipel die volgt met halve toewijding? Ben je een Petrus die stoere beloften doet en dan de Heer verloochent? Weet dan dat dezelfde Jezus die Petrus voorzei dat hij zou vallen, hem na de opstanding het eerst opzocht en herstelde. Mattheüs eindigt niet met verwijt maar met "ga heen". Zelfs voor wie tekort schoot is er een opdracht, een taak, een plaats in de familie van de Vader.
Voor kinderen uitgelegd
Als je Mattheüs uitlegt aan kinderen, begin dan met de belofte "God met ons". Kinderen begrijpen wat het is om alleen te zijn, om bang te zijn in het donker, om iemand te missen. Vertel dan dat Jezus kwam als een baby die "God met ons" heet, en dat Hij aan het einde van zijn leven zei: "Ik ben altijd bij jullie." Dat is de kern van Mattheüs voor kleine oren. God is niet ver weg in de hemel, God is dichtbij, ook nu.
Vertel daarnaast over de tollenaar die opstond van zijn geldtafel toen Jezus riep, en die later het boek schreef dat we lezen. Kinderen houden van dat soort verhalen, waarin iemand wordt opgezocht die niemand aardig vond. Zo laat je zien dat Jezus mensen roept die zichzelf misschien niet zouden kiezen.
Voor verdere verdieping zijn er op Doorgroeien.nl aparte kinderuitleggingen beschikbaar, afgestemd op verschillende leeftijden: eenvoudige verhalen voor peuters van 3 tot 6 jaar, doorleefde vertellingen met vragen voor basisschoolkinderen van 7 tot 12 jaar, en meer verdiepende studies voor tieners vanaf 12 jaar die ook de context en betekenis kunnen behappen. Elk van die vormen gebruikt taal die past bij de leeftijd, zonder de kern van het evangelie plat te slaan.
Veelgestelde vragen
Wie heeft het evangelie van Mattheüs geschreven?
Volgens de unanieme getuigenis van de vroege kerk (Papias, Irenaeus, Origenes) is de auteur Mattheüs, ook Levi genoemd, de tollenaar die door Jezus geroepen werd (Mattheüs 9:9). Als voormalig belastingambtenaar kon hij lezen en schrijven en gedetailleerd bijhouden wat er gebeurde. Het evangelie zelf noemt hem niet expliciet als auteur, maar wel opvallend bescheiden bij de roeping ("Mattheüs" in plaats van het meer bekende "Levi"). Sommige moderne geleerden betwijfelen dit auteurschap, maar er zijn geen sterke redenen om af te wijken van de oude traditie.
Wanneer is het evangelie van Mattheüs geschreven?
De meeste evangelicale geleerden dateren Mattheüs tussen 60 en 70 na Christus, dus vóór de verwoesting van de tempel in Jeruzalem. De reden is dat Jezus in Mattheüs 24 profeteert over die verwoesting op een manier die geen terugblik lijkt te zijn maar echte voorspelling. Sommigen dateren het boek iets later, tussen 70 en 85, maar dat leunt op aannames die de bovennatuurlijke inspiratie van de profetie ondermijnen. Een datering rond het jaar 65 past goed bij de context waarin Joodse christenen zich moeten oriënteren.
Waarom staat Mattheüs eerst in het Nieuwe Testament?
Mattheüs staat vooraan omdat hij de brug vormt tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Zijn evangelie begint met een geslachtsregister dat teruggaat op Abraham en David, hij citeert het Oude Testament vaker dan enig ander evangelie, en hij presenteert Jezus expliciet als de vervulling van de messiaanse belofte. Voor een Bijbellezer die van Maleachi naar het Nieuwe Testament gaat, is Mattheüs de meest natuurlijke voortzetting. Ook al is Marcus vermoedelijk eerder geschreven, Mattheüs is theologisch en literair de logische openingszet.
Wat is het verschil tussen Mattheüs en de andere evangeliën?
Mattheüs, Marcus, Lukas en Johannes vertellen dezelfde geschiedenis vanuit vier hoeken. Mattheüs benadrukt Jezus als de Koning en vervuller van de Joodse profetie. Marcus schetst Jezus als de dienende Zoon van God in snel tempo. Lukas focust op Jezus als de Redder voor alle mensen, met veel aandacht voor de armen en de vrouwen. Johannes tenslotte gaat theologisch de diepte in en toont Jezus als het eeuwige Woord dat vlees werd. Alle vier vullen elkaar aan; geen van hen is compleet zonder de andere.
Wat betekent "Koninkrijk der hemelen" in Mattheüs?
Mattheüs gebruikt "Koninkrijk der hemelen" waar Marcus en Lukas "Koninkrijk Gods" schrijven. Dat komt vermoedelijk doordat Mattheüs voor Joodse lezers schreef, die uit eerbied de naam van God vermeden. Beide uitdrukkingen betekenen hetzelfde: de heerschappij van God die met Jezus op aarde binnenbreekt. Het is niet in de eerste plaats een plaats (de hemel), maar een dynamiek: God die begint te regeren waar mensen zich aan Hem overgeven. Het Koninkrijk is er al ("nabijgekomen"), maar wacht ook op zijn volle openbaring bij Jezus' wederkomst.
Wat zijn de vijf redevoeringen in Mattheüs?
Mattheüs bundelt Jezus' onderwijs in vijf grote redevoeringen. De Bergrede (hoofdstuk 5 tot 7) beschrijft het leven onder Gods heerschappij. De zendingsrede (hoofdstuk 10) instrueert de discipelen voor hun missie. De gelijkenisrede (hoofdstuk 13) legt uit hoe het Koninkrijk verborgen groeit. De gemeenterede (hoofdstuk 18) behandelt onderlinge vergeving en tucht. De eindtijdrede (hoofdstuk 24 en 25) spreekt over de wederkomst. Elke rede eindigt met de formule "toen Jezus deze woorden geëindigd had", wat een bewuste literaire structuur laat zien die herinnert aan de vijf boeken van Mozes.
Voor wie is het evangelie van Mattheüs geschreven?
Mattheüs richtte zich primair op Joodse christenen, vermoedelijk in Syrië of Palestina, die worstelden met de vraag hoe Jezus paste binnen hun Joodse verwachting. Het vele gebruik van het Oude Testament, de aandacht voor de wet, de gebruikelijke Joodse uitdrukkingen (zoals "Koninkrijk der hemelen") wijzen daarop. Tegelijk sluit het boek af met een zendingsopdracht naar alle volken, wat laat zien dat de boodschap universeel is. Mattheüs is dus geschreven voor Joden maar bedoeld voor de wereld, precies zoals het evangelie zelf.
Is het evangelie van Mattheüs historisch betrouwbaar?
Ja. Mattheüs schrijft binnen enkele decennia na de gebeurtenissen, in een tijd dat ooggetuigen nog leefden en tegenwoordige feiten konden verifiëren of tegenspreken. Archeologische vondsten bevestigen namen, plaatsen en gebruiken die Mattheüs beschrijft. De verschillen met de andere evangeliën zijn geen tegenspraken maar verschillende perspectieven, zoals vier ooggetuigen van hetzelfde ongeluk verschillende details onthouden. Vanuit orthodox perspectief is Mattheüs bovendien geïnspireerd door de Heilige Geest en dus in zijn boodschap volledig betrouwbaar, ook waar hij Jezus' woorden thematisch groepeert.
Wat is de belangrijkste boodschap van Mattheüs?
De kernboodschap is dat Jezus de beloofde Koning-Messias is, in wie God zelf onder zijn volk komt wonen, en die zijn koninkrijk opent voor iedereen die zich in geloof aan Hem overgeeft. Van Mattheüs 1:23 ("Immanuël, God met ons") tot Mattheüs 28:20 ("Ik ben met u al de dagen") loopt de belofte van Gods aanwezigheid. De Koning regeert door lijden, dienen en sterven, en roept zijn volgelingen op tot een leven van gerechtigheid, barmhartigheid en missie in de wereld.
Hoe kan ik het evangelie van Mattheüs het beste lezen?
Begin bij het begin en lees rustig door, bij voorkeur in grotere blokken zodat je de structuur voelt. Lees hoofdstuk 1 tot 4 in één zitting, dan de Bergrede (5 tot 7), dan de wonderen (8 en 9), en zo verder. Houd een oude Bijbel bij de hand om de vervullingscitaten op te zoeken. Let op de terugkerende thema's: koninkrijk, gerechtigheid, discipelschap, aanwezigheid. Stel jezelf bij elk verhaal drie vragen: wie is Jezus hier, wat vraagt Hij van mij, waar hoop ik op? Zo wordt Mattheüs geen studie, maar een ontmoeting.
Tot slot
Het evangelie van Mattheüs is niet zomaar het eerste boek van het Nieuwe Testament. Het is de deur waardoor de Koning binnenkomt in de wereld en in jouw leven. Van Immanuël in de kribbe tot de opgestane Heer op de berg loopt één belofte: God is met ons, en Hij gaat niet meer weg. Die aanwezige Koning is niet gedwee, Hij eist toewijding tot in de wortels van je bestaan, maar Hij is ook niet ver, Hij eet met tollenaars en vergeeft wie valt.
Wie Mattheüs echt gelezen heeft, kan niet meer neutraal blijven staan. De vraag die Jezus midden in het boek stelt, is de vraag die deze bladzijde ook aan jou stelt: wie zeg jij dat Ik ben? Als je met Petrus zegt "U bent de Christus, de Zoon van de levende God", dan begint een leven van volgen, vallen, opstaan en zenden. Lees hoofdstuk voor hoofdstuk verder, verdiep je in de Bergrede, mediteer op het Onze Vader, luister naar de gelijkenissen, en laat de laatste woorden je uitzenden: "Ik ben met u al de dagen, tot de voleinding van de wereld."