Johannes 1:20

De Tekst

Johannes de Doper staat tegenover een officiële delegatie uit Jeruzalem, priesters en Levieten, en hij belijdt zonder omhaal: hij is de Christus niet. Johannes stapelt de ontkenning drievoudig: "Hij beleed en ontkende het niet, maar hij beleed: Ik ben de Christus niet." Het is bijna plechtig in zijn nadrukkelijkheid, alsof de evangelist elk misverstand bij de wortel wil uittrekken.

De Kern

Deze ontkenning is geen bescheidenheidsgebaar. Het is theologie in actie. Johannes weet precies wie hij niet is, en juist dat weten maakt zijn getuigenis krachtig. In een cultuur waarin profetische figuren vaak werden opgetild tot messiaanse hoogte, en waarin volgelingen graag van hun leider een redder maken, trekt Johannes een scherpe lijn. Hij weigert te zijn wat men van hem wil maken. De kerk heeft hier een blijvend model: elke dienaar van God moet weten waar hij ophoudt en waar Christus begint. Wie die grens vervaagt, wordt een afgod, ook als hij het goed bedoelt. Johannes' "ik ben niet" is daarmee de keerzijde van zijn roeping: pas door te weten wie hij niet is, kan hij wijzen op wie wél komt.

De Rode Draad

Johannes' ontkenning staat in merkwaardig contrast met de grote "Ik ben"-uitspraken die later in dit evangelie volgen. Als Jezus zegt "Ik ben het brood des levens", "Ik ben het licht der wereld", echoot daarin de Godsnaam uit Exodus 3:14, "Ik ben die Ik ben". Johannes zegt driemaal "Ik ben niet", Jezus zegt zevenmaal "Ik ben". De evangelist bouwt hier bewust een spiegel. Daarnaast resoneert deze scène met 1 Samuël 2:35, de belofte van een trouwe priester die zal doen naar Gods hart; de priesters uit Jeruzalem komen onderzoeken, maar herkennen de voorloper van de ware Hogepriester niet. De lijn loopt door: wie de Messias zoekt, moet eerst leren luisteren naar wie zegt dat hij het niet is.

De Spiegel

Er zit iets ongemakkelijks in deze tekst voor wie leiding geeft, onderwijst, of simpelweg gezien wil worden. Mensen projecteren graag; ze maken van een goede dominee een profeet, van een inspirerende collega een goeroe, van een sterke ouder een god. En die projectie voelt goed. Johannes had kunnen zwijgen, had de ambiguïteit kunnen laten staan. Hij had kunnen denken: als mensen door mij bij God komen, wat is dan het kwaad? Maar hij ontkent, drievoudig, nadrukkelijk. De vraag die hier onder ligt is scherp: durf jij teleur te stellen wie te veel van je verwacht? Durf je nee te zeggen tegen een rol die je ego zou strelen, maar die Christus van zijn plaats zou duwen? Dit raakt werk, kerk, gezin, elke plek waar jij groter wordt gemaakt dan je bent.

Het Profiel

De priesters en Levieten die worden gestuurd, zijn geen willekeurige nieuwsgierigen. Ze vertegenwoordigen het religieuze establishment, het instituut dat moet beoordelen of hier iets authentieks gebeurt. Voor hen was de messiaanse verwachting geladen: valse messiassen hadden al voor opstand en bloedvergieten gezorgd. Hun vraag is dus ook een veiligheidsvraag, een ordeprobleem. Tegelijk leefde onder het volk een intense verwachting, gevoed door profetieën over een gezalfde koning, over Elia die terug zou komen, over de profeet als Mozes uit Deuteronomium 18. Wie zich in de woestijn liet dopen, kreeg vanzelf een lading. De eerste hoorders van Johannes' evangelie, waarschijnlijk een gemengd gezelschap van joodse en niet-joodse christenen aan het eind van de eerste eeuw, hoorden hierin ook een correctie: er zijn nog altijd kringen die Johannes de Doper hoger plaatsen dan terecht is.

De Hoofdpersoon

Johannes de Doper is in het vierde evangelie bijna uitsluitend getuige. Hij heeft geen eigen agenda, geen eigen boodschap los van Hem die komt. Dat is opvallend, want de synoptische evangeliën tekenen hem feller, met zijn kameelharen mantel, zijn sprinkhanen, zijn woedende oproep tot bekering. Hier wordt hij teruggebracht tot stem, tot vinger die wijst. Zijn geestelijke landschap is er een van bewuste krimp: "Hij moet meer worden, ik minder" (Johannes 3:30). In Johannes 1:20 zien we al de kiem van die houding. Dit is geen man die worstelt met jaloezie als zijn leerlingen weglopen naar Jezus; dit is een man die vanaf het begin wist dat hij slechts voorloper was. Zijn grootheid ligt in zijn weigering groot te zijn.

Het Detail

Let op dat drievoudige: "hij beleed en ontkende het niet, maar hij beleed". Het Griekse werkwoord dat met "belijden" vertaald wordt, is hetzelfde dat later in het Nieuwe Testament gebruikt wordt voor het publieke belijden van Christus voor de mensen. Johannes "belijdt" dus negatief wat hij niet is, en dat negatieve belijden is net zo serieus, net zo publiek, net zo gezagvol als een positief geloofsgetuigenis. De evangelist wil dat je dit hoort als een officiële, bijna liturgische verklaring. In een tijd waarin velen in de verleiding stonden om een beetje messias te zijn, is het weigeren van die titel een geloofsdaad op zich. Soms is het grootste getuigenis dat je kunt geven, een duidelijke ontkenning op het juiste moment.

Reflectie

Waar in jouw leven word je groter gemaakt dan je bent, en wat kost het je om dat te corrigeren?

Wat zou het betekenen om, net als Johannes, net zo helder te weten wie je niet bent als wie je wel bent?