Johannes 1:8

De Tekst

Johannes zet een streep door een mogelijk misverstand. Over Johannes de Doper schrijft hij nuchter: "Hij was het licht niet, maar was gezonden om van het Licht te getuigen." Een korte zin, bijna een voetnoot, maar wel een die iets wil rechtzetten voordat het verhaal verder gaat.

De Kern

Deze ene zin trekt een grens die door elk mensenleven loopt: tussen zijn en wijzen. Johannes de Doper was een indrukwekkende figuur. Mensen stroomden naar hem toe, hij doopte, hij preekte, hij had leerlingen. En toch moet de evangelist expliciet maken wat Johannes zelf blijkbaar ook steeds moest zeggen: ik ben het niet. De tekst beschermt tegen een verwarring die snel ontstaat zodra iemand geestelijk gezag krijgt, namelijk dat de boodschapper verward wordt met de Bron. Johannes schrijft dit niet om de Doper klein te maken, maar om hem groot te houden in zijn eigenlijke taak. Een getuige wijst voorbij zichzelf. Zodra hij naar zichzelf wijst, is hij geen getuige meer.

De Rode Draad

In het Oude Testament loopt een lange lijn van profeten die mensen naar God verwijzen zonder zelf God te worden. Mozes mocht niet aanbeden worden, Elia vluchtte voor zijn eigen reputatie, Jesaja riep "wee mij" toen hij werkelijk God zag. Johannes de Doper staat in die lijn, als laatste in de rij voor het Licht zelf verschijnt. Later, in Johannes 3:30, zal hij het zelf samenvatten: "Hij moet meer worden, ik minder." Dat is geen valse bescheidenheid, dat is het hart van iedere ware dienaar van God. De rode draad is dus niet alleen christologisch (Christus is het Licht), maar ook antropologisch: wie God dient, krimpt op het juiste moment.

De Spiegel

Hier gaat de tekst zitten en kijkt je aan. Want als je eerlijk bent, wil je soms toch het licht zijn. In je gezin, waar je graag degene bent die wijsheid uitdeelt. Op je werk, waar je wilt dat mensen jou herkennen als degene die het verschil maakt. In de kerk, waar het stiekem fijn is als mensen zeggen dat jouw gebed hen raakte, jouw inzicht hen hielp. De verleiding is subtiel, want ze lijkt op dienen. Je doet goede dingen, je zegt ware woorden, je bent beschikbaar. Maar ergens onderweg verschuift iets, en begin je licht van jezelf te verwachten, in plaats van licht door te geven. Deze tekst doet pijn omdat hij vraagt: ben je bereid vergeten te worden zolang Christus maar gezien wordt? Of heb je stiekem een handtekening nodig onder je dienstbaarheid?

De Vraag

Waarom moest dit eigenlijk gezegd worden? De evangelist herhaalt het in vers 15, 19 en verder, alsof hij blijft duwen. Dat suggereert dat er in de vroege kerk mensen waren die Johannes de Doper wel degelijk op een voetstuk zetten, misschien zelfs tegenover Jezus. Het ongemakkelijke is dat zoiets ook met jou kan gebeuren zonder dat je het door hebt. Je kunt oprecht toegewijd zijn en toch, door je gaven of je positie, mensen onbedoeld van Christus aftrekken naar jezelf. De tekst biedt geen techniek om dit te voorkomen. Hij vraagt alleen eerlijkheid. Soms is het antwoord niets anders dan de pijnlijke erkenning dat we licht en lichtdrager slecht uit elkaar houden, bij anderen en bij onszelf.

Het Profiel

De eerste lezers van Johannes, waarschijnlijk eind eerste eeuw, kenden nog groepen die zich leerlingen van Johannes de Doper noemden. In Handelingen 19 komt Paulus ze tegen in Efeze. Voor die lezers was dit vers geen abstract punt, maar actueel. Er bestonden gemeenschappen die bij Johannes waren blijven staan en de sprong naar Jezus niet hadden gemaakt. De evangelist zegt dus niet alleen: Johannes was bescheiden. Hij zegt: als jij bij Johannes blijft hangen, mis je waar hij zelf naar wees. Die hoorders voelden dat als een correctie, misschien een pijnlijke, omdat ze een traditie moesten loslaten die hen dierbaar was. Soms is bekering niet het verlaten van zonde, maar het verlaten van een goed ding dat je verhindert het betere te zien.

De Hoofdpersoon

Johannes de Doper is in dit vers juist groot omdat hij klein wordt gemaakt door een ander. Hij heeft geen eigen stem meer nodig, de evangelist voert het woord voor hem. Zijn hele identiteit wordt samengevat in een negatie en een functie: niet het licht, wel getuige. Dat klinkt schraal, maar het is in werkelijkheid bevrijdend. Johannes hoefde niet de Messias te zijn. Hij hoefde geen verwachtingen in te lossen die bij een ander hoorden. Hij mocht gewoon wijzen, roepen, water scheppen uit de Jordaan, en daarna uit het beeld verdwijnen. Dat is het emotionele landschap van een vrij mens: iemand die zijn plaats kent en daar vrede mee heeft gevonden, omdat de plek die hij heeft, hem door God zelf is gegeven.

Reflectie

Waar in jouw leven ben je stiekem gaan geloven dat jij het licht moet zijn, in plaats van ernaar te wijzen?

Zou je het aankunnen als niemand zich jouw naam herinnerde, zolang Christus maar gezien werd door wat je deed?